Współcześnie Planned Parenthood chrześcijanom w Polsce kojarzy się z najpotężniejszą korporacją przemysłu aborcyjnego, w której klinikach często dochodzi do protestów członków ruchu pro-life. Warto zapoznać się z postacią jej założycielki.
Urodziła się 14 września 1879 roku w Corning, w stanie Nowy Jork. Pochodziła z ubogiej wielodzietnej rodziny. Relacje w domu były patologiczne. Michaela Higginsa, ojca Margaret, odznaczono za użycie podstępu w celu ujarzmienia opornej ludności. Higgins bił swoich synów, wykorzystywał niewolniczo córki i żonę. Nie był skory do pracy – imał się raczej dorywczych robót. Matka była katoliczką i próbowała przekazać swoje wartości dzieciom – samą Margaret potajemnie ochrzciła. Cierpiała na gruźlicę, a na domiar złego zdiagnozowano u niej wczesne stadium raka macicy – bardzo prawdopodobne, że z tego powodu zmarła. W oczach Margaret za śmierć matki odpowiedzialny był ojciec, nie zaś okrutna choroba. Pani Higgins była 18 razy w ciąży, co według młodej córki miało przyczynić się do szybkiej śmierci. Ojciec określał się mianem wolnomyśliciela – po odejściu matki kategorycznie zakazał dzieciom praktykowania wiary. Co więcej, szydził z niej przy dzieciach. Nie pozostało to bez wpływu na młodą Margaret.
Biologia i Marks
Dzięki pomocy swoich sióstr Margaret dostała się do Claverack College w Hudson. Nie była pilną uczennicą – wręcz przeciwnie – opuszczała zajęcia, dlatego została usunięta ze szkoły. W kolejnej szkole również nie zagrzała miejsca. Miała jednak interesować się medycyną i biologią, zatem swoje kroki skierowała ku szpitalowi, na praktyki pielęgniarskie.
W 1902 roku wyszła za architekta Williama Sangera. Dzięki temu uniezależniła się finansowo od ojca i mogła zacząć własną działalność. Urodziła także trójkę dzieci – dwóch synów i córkę, którymi miały się opiekować głównie osoby trzecie. Właśnie w tym czasie wydano także Kapitał, najważniejszą książkę głównego ideologa komunizmu – Karola Marksa. Zawierała ona jego poglądy na gospodarkę i społeczeństwo. Margaret, zafascynowana ideologią marksistowską, wstąpiła do partii socjalistycznej i żywo zaangażowała się w jej działalność. Znalazła się także pod wpływem Eugene’a Debsa, który popierał postulaty „wyzwolenia seksualnego kobiet”, „wolności urodzeń” i metod tzw. „kontroli urodzeń”.
Rozpad rodziny
Margaret Sanger zaczęła coraz bardziej zaniedbywać rodzinę. Brała udział w strajkach, a jej dom zmienił się w miejsce spotkań partyjnych. Margaret i jej mąż podjęli próbę ratowania związku, ale czarę goryczy przelały jej zainteresowania promiskuityzmem seksualnym (tzn. seksem z przypadkowymi osobami bez więzi emocjonalnej) i tematem kontroli urodzeń. William zabrał ją ze sobą do Paryża, ale kobieta uciekła z dziećmi z powrotem do Stanów Zjednoczonych. Rozwiodła się z mężem w atmosferze skandalu – jej swobodne kontakty seksualne stały się dość znanym faktem.
W tym momencie działalność ideologiczna stała się źródłem jej dochodów. Łamiąc prawo dotyczące rozpowszechniania treści obscenicznych, rozprowadzała pisma i broszury propagujące „kontrolę urodzeń”. Były tam zawarte takie porady jak… płukanie pochwy m.in. lizolem, który w przypadku złego rozpuszczenia mógł doprowadzić do śmierci kobiety. Krytykowała NPR, twierdząc, że jest możliwość zajścia w ciążę w każdym momencie cyklu. Atakowała także instytucję rodziny i powoływała się na coś, co określiła jako prawo do lenistwa dla kobiet. Głosiła idee rewolucyjne i broniła zamachowców politycznych. Nakład jej tekstów mógł osiągać liczbę setek tysięcy – to nie mogło ujść uwadze władz. Margaret Sanger, zagrożona perspektywą kary pozbawienia wolności za dystrybucję treści obscenicznych, ratowała się więc ucieczką do Wielkiej Brytanii. Jej dzieci zaś trafiły do opiekunów zastępczych.
Nowe otoczenie – nowe inspiracje ideologiczne
Podróż za ocean dała Margaret Sanger okazję do obudowania światopoglądu teoriami, które w oczach ludzi mogły nosić znamiona naukowości. Inspiracje czerpała z idei eugeniki stosowanej wobec ludzi, rozumianej m.in. jako „eliminowanie osobników noszących cechy niepożądane”. Kolejną inspiracją stały się poglądy Tomasza Malthusa, którego twórczość w tamtych czasach odbijała się szerokim echem. Rozważania mężczyzny skupiały się wokół kwestii przeludnienia wynikającego z wysokiego wzrostu demograficznego i małej ilości żywności. Rozwiązanie tego problemu upatrywał w liczebnym ograniczeniu rozwoju ludności. Renesans jego myśli – neomaltuzjanizm – to propozycja kontroli urodzeń oraz ograniczenia działalności charytatywnej.
Jak zauważył polski badacz problemu eugeniki i bioetyk prof. n. med. Michał Musielak w książce Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Margaret Sanger była przywódczynią ruchu neomaltuzjańskiego i opowiadała się za eugeniką negatywną, czyli za eliminacją chorych i nieprzystosowanych ze społeczeństwa.
Należy dodać, że ówczesne teorie eugeniczne są współcześnie odrzucane jako niemające naukowych podstaw, a narodziły się one przed rozwojem genetyki na wysokim poziomie.
Powrót
Po rocznym pobycie na emigracji Margaret Sanger powróciła do swojego kraju pochodzenia. Tam już w 1916 roku założyła nielegalną klinikę „planowania rodziny” w nowojorskiej dzielnicy imigranckiej. Po rozbiciu dzielnicy przez policję i aresztowaniu całej grupy przestępczej Margaret nie poddawała się. Wyszła za kaucją 500 dolarów i znów zajęła się nielegalną działalnością. Została skazana na 30 dni więzienia, a po odbyciu kary stała się aktywna publicznie. Jej sława miała zataczać coraz szersze kręgi – otrzymywała mnóstwo listów, a sama jeździła na konferencje po całych Stanach. Oprócz kwestii seksualnych podnosiła istniejącą w jej mniemaniu potrzebę zastosowania eugeniki negatywnej wobec ludzi chorych oraz sterylizację ras uważanych przez część ówczesnego świata nauki za genetycznie niższe.
W 1921 założyła organizację American Birth Control League – przyszłe Planned Parenthood. W swoich publikacjach krytykowała działalność charytatywną jako sentymentalną i patriarchalną oraz atakowała rodziny wielodzietne, uważając, że sprzyjają biedzie, a także wyrażała obawę przed zalaniem społeczeństwa przez „złowrogie siły hord nieodpowiedzialności i imbecylizmu” (Margaret Sanger, The pivot of civilization, Nowy Jork 1922), czyli przez osoby niepełnosprawne intelektualnie.
Margaret wyszła ponownie za mąż w roku 1922 za milionera Noaha Slega, a w 1923 roku założyła swoją pierwszą legalną klinikę.
Rasizm w sterylnym opakowaniu eugeniki?
Margaret Sanger, wspierana finansowo oraz pisarsko przez swoich wpływowych przyjaciół (w tym prawdopodobnie także partnerów seksualnych), zdobywała coraz szersze kontakty w środowisku rasistowskim oraz umożliwiała ludziom o poglądach rasistowskich publikację ich tekstów. Pozwalała na artykuły m.in. o sterylizacji eugenicznej Ernsta Rüdina, niemieckiego lekarza psychiatry, odpowiedzialnego za propagowanie „higieny rasowej”, a później w czasach drugiej wojny światowej za akcję T4, której liczbę ofiar (zagazowanych, rozstrzelanych lub celowo otrutych) szacuje się na ok. 200 000. Margaret napisała ponadto rasistowską przedmowę do pracy Lothropa Stoddarda oraz wystąpiła na spotkaniu kobiecego oddziału Ku Klux Klanu.
Nieco ponad rok przed dojściem Adolfa Hitlera do władzy w Niemczech powiedziała w swoim przemówieniu:
Zastosować należy surową i sztywną politykę sterylizacji i segregacji wobec tej klasy ludności, której potomstwo jest skażone, albo której dziedziczenie jest tego typu, że cechy niedopuszczalne mogą być przenoszone na potomstwo
Margaret Sanger, My Way to Peace, 17 stycznia 1932, za: pch24.pl
Miała jednak w prywatnej korespondencji wyrazić ubolewanie nad agresywnością nazistowskiej działalności eugenicznej.
Czas poprzedzający II wojnę światową był okresem największego rozwoju eugeniki. Stosowano ją w Stanach Zjednoczonych i licznych państwach Europy. W Polsce również pojawili się jej zwolennicy, ale ulegli oni marginalizacji – niektórzy z nich nie zmienili poglądów nawet po doświadczeniach nazizmu.
W ramach Project Negro Margaret Sanger zakładała kliniki „planowania rodziny” skierowane do ludności czarnoskórej. Według krytyków celem jej działania była eugenika rasistowska, natomiast apologeci twierdzili, że chodzi o dostarczenie usług „planowania rodziny” bez względu na rasę.
Po wojnie, aby uniknąć skojarzeń z nazizmem, American Birth Control League zmieniła nazwę na Planned Parenthood Federation.
Trudność w poznaniu pełnej prawdy o Margaret Sanger
Dla ruchu feministycznego została ona jednak postacią dość niejednoznaczną: poważaną, ale ze skazami. We współpracy z biologiem Gregorym Pincusem przyczyniła się znacząco do powstania pigułki antykoncepcyjnej, a także do legalizacji możliwości informowania o metodach antykoncepcji. Jej obrońcy na zarzut kontaktów ze środowiskiem rasistowskim często odpowiadają, że były to po prostu „takie czasy”, a Margaret Sanger chciała dotrzeć do jak największej grupy odbiorców.
Margaret Sanger zmarła 6 września 1966 roku, ale dyskusja, kim naprawdę była, trwa do dzisiaj.
Trudno przebić się przez szum medialny do prawdy o jej życiu – z jednej strony można znaleźć teksty o niej o wiele bardziej nieprzychylne niż ten, a z drugiej kompletnie wybielające jej postać. Zapraszam więc czytelników do samodzielnego szukania informacji. W Polsce jej kwestię poruszyła m.in. Bogna Białecka w artykule Margaret Sanger: Anioł Śmierci dla czasopisma „Fronda” (nr 47/2008). Jako źródła dostępne są też teksty samej Margaret Sanger w języku angielskim, pod linkiem https://www.nyu.edu/projects/sanger/webedition/app/documents/. Tematem najbardziej żywym i budzącym kontrowersje pozostaje podejście Margaret Sanger do aborcji i ludności czarnoskórej.
