Rolą błazna na królewskim dworze była krytyka władzy, głównie królewskiej, poprzez humor. Król mógł dowiedzieć się tego, co nie mogło być powiedziane mu wprost, a poddani otrzymywali emocjonalny wentyl bezpieczeństwa, dzięki któremu wady władzy nie dawały im się we znaki.
Jako memiarz też jestem takim błaznem-satyrykiem w polskim Kościele. Część moich memów wytyka wady tak duchownych, jak i świeckich. Popatrzmy, z kogo i dlaczego się śmiejemy.
Liturgia
W tym artykule skupiam się na satyrze, więc spośród memów liturgicznych omówię te, które wytykają nadużycia liturgiczne. Moja ocena powszechności nadużyć liturgicznych w Polsce jest taka: mało dużych, dużo małych. Te drobne, takie jak stawianie na ołtarzu trzech świec (Ogólne wprowadzenie do mszału rzymskiego w punkcie 117 mówi o dwóch, czterech lub sześciu, a gdy celebruje biskup – siedmiu) czy stosowanie „diesli” (lamp olejnych udających świece) zamiast świec są, według moich obserwacji, dość rozpowszechnione. Nie chcę tutaj bagatelizować małych problemów, po prostu wskazuję, że pewne uchybienia są poważniejsze co do wagi niż inne.
Co do poważniejszych błędów, pokroju zastąpienia części stałej czymś innym, z moich obserwacji wynika, że tego typu wykwity na szczęście zdarzają się rzadko, co nie znaczy, że można spać spokojnie. Takie błędy to nie są pomyłki, lenistwo czy dążenie do skracania czego się da. To „nowa jakość bylejakości”, jak ujął to Piotr Ulrich w swoim artykule.
Mam taką jedną wysoce kontrowersyjną opinię, a mianowicie, że zakładanie komży na strój świecki, mimo że nie jest formalnie dopuszczone przez przepisy liturgiczne, powinno zostać uznane za zwyczaj, przynajmniej w przypadku, gdy robi to kościelny.
Biskupi
„Wysłuchajmy listu pasterskiego Konferencji Episkopatu Polski”. Te słowa to zmora polskiej homiletyki. Listy pasterskie zabierają wiernym kazanie, a w zamian oferują jedno: niewiele. Problem ten został dobrze opisany przez Krzysztofa Namyślaka w artykule Po Namyśle: Słyszysz list – schowaj portfel, więc zamiast przepisywać i parafrazować zarzuty po prostu odeślę zainteresowanych do tamtego artykułu.
Przywołana przed chwilą patoepistolografia to tylko wierzchołek góry lodowej. Jakie jeszcze zarzuty kieruję do biskupów? Indolencja, kiedy trzeba upomnieć jakąś osobę publiczną, na przykład polityka. Słyszeliście kiedyś o nałożeniu interdyktów na posłów głosujących za aborcją? Nie? Cóż za zdziwienie, ja też nie. „Umknęły mi” też np. ostrzeżenia przed działalnością sedewakantysty arcybiskupa Pawła Lengi, kazachskiego biskupa tamtejszej Polonii, który spędza emeryturę w Polsce.
Co tu mamy dalej… Oderwanie od rzeczywistości przeciętnego wiernego. Skutki? Opłakany stan katechezy i pudłowanie zamiast trafiania do młodzieży. (Tutaj znowu wjeżdża Krzysztof Namyślak cały na biało z Po Namyśle: Czy dzisiaj zależy od polskiej młodzieży następne tysiąc lat?). Brak wiedzy na temat tego, jak wygląda liturgia w parafiach. I żeby nie było, to oderwanie nie musi wynikać ze złej woli biskupów: powszechną praktyką jest „malowanie trawy na zielono”, np. przy wizytacjach biskupich. O tym aspekcie problemów liturgicznych wspomina artykuł Po Namyśle: Czy jestem terrorystą?, wskazując, że upowszechnienie się transmitowania mszy w okresie koronawirusowych lockdownów pozwoliło biskupom zobaczyć rzeczywisty stan rzeczy.
A skoro o liturgii mowa, niezawiniona niewiedza to jedno, świadome przyzwalanie na wspomniane na początku artykułu problemy z liturgią to drugie. Te nieszczęsne „diesle” jak stały przed wizytacją, tak stoją i po niej. I nie tylko one.
A teraz uwaga, będzie „zielony długopis”: chcę podziękować biskupowi kieleckiemu Janowi Piotrowskiemu za wysłanie swego czasu memorandum o muzyce liturgicznej, w którym przypominał o stosowaniu przepisów wynikających z Musicam Sacram i innych dokumentów regulujących liturgię.
A skoro mowa o biskupach i liturgii, to nie sposób nie wspomnieć o kardynale Grzegorzu Rysiu i (na szczęście już emerytowanym) biskupie Antonim Długoszu. Obydwaj mają na sumieniu liczne nadużycia liturgiczne. Biskup Długosz przy odprawianiu mszy z udziałem dzieci odpala swoją radosną twórczość, pomija czytania i części stałe, wplata piosenki okołoreligijne w różne momenty mszy i – pajacując, ile wlezie – stara się „ufajnić” mszę z myślą o najmłodszych wiernych, przynajmniej tak, jak on to rozumie. Uderzyło mnie to, gdy w 2020 roku natrafiłem na transmisję mszy świętej z Jasnej Góry, którą odprawiał biskup Długosz. Tutaj (zapasowy link do archiwum, stan na 1 września 2024 roku) jest nagranie z tego incydentu liturgicznego.
W przeciwieństwie do biskupa Długosza o kardynale Rysiu pisano na łamach „Adeste” wielokrotnie. Podlinkuję dwa artykuły, jeden autorstwa Krzysztofa Namyślaka, drugi autorstwa Marcelego Hejwowskiego. W telegraficznym skrócie: w 2021 roku w Łodzi miało miejsce wydarzenie Arena Młodych „Reset”. Wtedy jeszcze nie kardynał Ryś odprawił niesławną „mszę niepsodziankę” (pisownia celowa) od przygotowania darów, pomijając całkowicie obrzędy wstępne i liturgię słowa.
Papieże
Memy z papieżami i o papieżach niemalże zduopolizowali dwaj: św. Jan Paweł II i Franciszek (tekst „leżał w szufladzie”, czekając na dokończenie tak długo, że zmienił się papież). W przypadku tego pierwszego krytyka nie dotyczy jego osoby, wypowiedzi czy działań, lecz zjawisk, które zaszły już po jego śmierci. Jeśli chodzi o aspekty satyryczne, to krytyce poddawane jest „kremówkarstwo”, czyli wypaczenia kultu św. Jana Pawła II. Analizujący je felieton Namyślaka pt. O jedną kremówkę za daleko to już klasyka w tym temacie.
Papież Franciszek zbierał krytykę za niejednoznaczne wypowiedzi, także za te pisemne (patrz Fiducia supplicans i to, co się działo po ogłoszeniu tego dokumentu). Pośród tej całej krytyki zasada św. Ignacego Loyoli, że „każdy dobry człowiek winien być bardziej skory do ocalenia wypowiedzi bliźniego niż do jej potępienia” (za: Ćwiczenia duchowe) jest naprawdę trudna do wcielenia w życie.
My sami
Usłyszałem kiedyś stwierdzenie, że dobra satyra to taka, która mówi „patrzcie, jacy jesteśmy”. Z internetowych przepychanek pomiędzy różnymi grupami wiernych, perypetii katocelebrytów czy „wojny na memy” pomiędzy katolikami a protestantami też się śmieję. Mam świadomość, że samo piętnowanie problemów jeszcze nie jest próbą ich rozwiązania, ale może dać impuls do działania. Mnie memy i środowisko katomemiarskie dały motywację do doedukowania się na temat liturgii i teologii.
Podsumowanie
Jak zauważyliście, linków do artykułów Krzysztofa Namyślaka było zaskakująco dużo. Naliczyłem ich pięć. Mam wrażenie, że obserwując tę samą rzeczywistość Kościoła, dochodzimy do podobnych spostrzeżeń – tyle że on publikował je w formie felietonów z cyklu Po Namyśle, a ja w formie memów.
Satyra to tylko jeden aspekt moich memów. Aby wyczerpująco opisać zjawiska występujące w katolickich memach, potrzeba pokaźnej liczby prac badawczych, a nie jednego felietonu.